Het Europese klimaatbeleid bestaat voornamelijk uit eenrichtingsverkeer. Dat geldt helemaal zo voor Afrikaanse economiëen, die onvoorbereid en zonder overleg worden geconfronteerd met nieuwe maatregelen die de Europese economie moeten vergroenen én beschermen. Van uitgebreid overleg over nut of noodzaak vooraf, of van begeleiding na eenzijdige implementatie, is geen sprake.
Een pijnlijk voorbeeld hiervan is het in 2023 ingevoerde carbon border adjustment mechanism (CBAM) – in goed Nederlands: grensheffingsmechanisme. Dit mechanisme zorgt voor een gelijk speelveld door te voorkomen dat een Europees bedrijf de boel kan verplaatsen naar een land waar men het nog niet zo nauw neemt met de lokale milieuwetgeving. Dit fenomeen, carbon leakage genoemd, wordt tegengegaan door de eis te stellen dat als je iets in Europa wilt verkopen, je betaalt voor de emissies die bij de productie vrijkomen – ongeacht waar de productie plaatsvindt.
Met deze CO2-grensheffing creëert Europa een waarborg voor de eigen economische positie, en wil het een vertrek van Europese bedrijven de facto onmogelijk maken.
Speelveld
Kind van de rekening is de ontwikkelende economie, en dan voornamelijk Afrika. CBAM maakt het voor Afrikaanse bedrijven onmogelijk om hun oude competitieve voordeel – een minder restrictief en gereguleerd industriebeleid – te gebruiken. Zij moeten nu een CO2-grensheffing betalen bij export naar Europa en, zo mogelijk nog erger, ze krijgen er een bescheiden berg papierwerk bij om überhaupt te kunnen exporteren.
Uit onderzoek naar de impact van CBAM op Afrikaanse economiëen valt op hoeveel Afrikaanse bedrijven aangeven de gedachte achter het grensheffingsmechanisme te onderschrijven. Zij zien het belang van klimaatwetgeving en lopen niet weg voor de mogelijke gevolgen ervan voor hun bedrijfsvoering.
Wat er bij de Afrikaanse ondernemers niet in gaat is dat CBAM een gelijk speelveld creëert. Een gelijk speelveld betekent voor hen juist vereenvoudiging van de toegang tot de markt. Minder Europese hordes, niet méér. Ze nemen het Europa kwalijk dat deze horde zonder overleg met hen is opgeworpen.
Meer nog dan het sentiment dat Afrika zich niet gehoord voelt, is er een breed gedragen ongeloof over de naïviteit van het grensheffingsmechanisme als middel om tot een gelijk speelveld te komen. Immers, nu oude verhoudingen uit de tijd van de Koude Oorlog op lijken te leven, staan China en Rusland met open armen klaar voor Afrikaanse bedrijven die door CBAM niet langer competitief zijn in de Europese markt. Begrijpt Brussel dit werkelijk niet?
Dialoog
Wat Europa niet beseft is dat een dialoog tussen de continenten niet alleen mogelijk is, maar als instrument grote waarde heeft voor het draagvlak van een grensheffingsmechanisme. Alleen in dialoog kunnen Afrikaanse bedrijven hun zorgen kwijt en kan Europa die beantwoorden, zodat Rusland en China er niet met de geopolitieke winst vandoor kunnen. Er is nog tijd om die dialoog te starten, maar er is haast geboden.
Kelly Alexander is adjunctprofessor bij het Gordon Institute of Business Science aan de Universiteit van Pretoria.
Auto-translated to English — original published in Dutch in Financieele Dagblad
The European Union is also erecting tariff walls — but green ones
European climate policy is primarily a one-way street. This applies above all to African economies, which are confronted — unprepared and without consultation — with new measures designed to make the European economy greener and more protected. There is no question of extensive prior consultation about the purpose or necessity of these measures, or of support following their unilateral implementation.
A painful example of this is the Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), introduced in 2023. This mechanism aims to create a level playing field by preventing European companies from relocating to countries with looser environmental regulations — a phenomenon known as carbon leakage. It does so by requiring that anyone wishing to sell in Europe must pay for the emissions generated during production, regardless of where that production takes place.
With this carbon border levy, Europe is safeguarding its own economic position and making it effectively impossible for European companies to relocate.
Level playing field
The developing world — and Africa in particular — is left to pick up the bill. CBAM makes it impossible for African businesses to use their old competitive advantage: a less restrictive and regulated industrial policy. They must now pay a carbon border levy when exporting to Europe, and face a considerable mountain of paperwork just to be able to export at all.
Research into the impact of CBAM on African economies reveals how many African businesses say they support the principle behind the border adjustment mechanism. They recognise the importance of climate legislation and do not shy away from its potential consequences for their operations.
What African entrepreneurs cannot accept is the idea that CBAM creates a level playing field. For them, a level playing field means simplifying access to the market — fewer European hurdles, not more. They resent Europe for erecting this hurdle without consulting them.
Beyond the sentiment that Africa is not being heard, there is widespread disbelief at the naivety of the border adjustment mechanism as a means of achieving genuine parity. Now that old Cold War dynamics appear to be re-emerging, China and Russia stand ready with open arms for African businesses that are no longer competitive in the European market as a result of CBAM. Does Brussels truly not understand this?
Dialogue
What Europe fails to recognise is that a dialogue between the continents is not only possible — it is an instrument of great value for building support for the border adjustment mechanism. Only through dialogue can African businesses voice their concerns and Europe respond to them, preventing Russia and China from walking away with the geopolitical gains. There is still time to start that dialogue, but urgency is required.
Kelly Alexander is an associate professor at the Gordon Institute of Business Science, University of Pretoria.