Het Europese klimaatbeleid bestaat voornamelijk uit eenrichtingsverkeer. Dat geldt helemaal zo voor Afrikaanse economiëen, die onvoorbereid en zonder overleg worden geconfronteerd met nieuwe maatregelen die de Europese economie moeten vergroenen én beschermen. Van uitgebreid overleg over nut of noodzaak vooraf, of van begeleiding na eenzijdige implementatie, is geen sprake.
Een pijnlijk voorbeeld hiervan is het in 2023 ingevoerde carbon border adjustment mechanism (CBAM) – in goed Nederlands: grensheffingsmechanisme. Dit mechanisme zorgt voor een gelijk speelveld door te voorkomen dat een Europees bedrijf de boel kan verplaatsen naar een land waar men het nog niet zo nauw neemt met de lokale milieuwetgeving. Dit fenomeen, carbon leakage genoemd, wordt tegengegaan door de eis te stellen dat als je iets in Europa wilt verkopen, je betaalt voor de emissies die bij de productie vrijkomen – ongeacht waar de productie plaatsvindt.
Met deze CO2-grensheffing creëert Europa een waarborg voor de eigen economische positie, en wil het een vertrek van Europese bedrijven de facto onmogelijk maken.
Speelveld
Kind van de rekening is de ontwikkelende economie, en dan voornamelijk Afrika. CBAM maakt het voor Afrikaanse bedrijven onmogelijk om hun oude competitieve voordeel – een minder restrictief en gereguleerd industriebeleid – te gebruiken. Zij moeten nu een CO2-grensheffing betalen bij export naar Europa en, zo mogelijk nog erger, ze krijgen er een bescheiden berg papierwerk bij om überhaupt te kunnen exporteren.
Uit onderzoek naar de impact van CBAM op Afrikaanse economiëen valt op hoeveel Afrikaanse bedrijven aangeven de gedachte achter het grensheffingsmechanisme te onderschrijven. Zij zien het belang van klimaatwetgeving en lopen niet weg voor de mogelijke gevolgen ervan voor hun bedrijfsvoering.
Wat er bij de Afrikaanse ondernemers niet in gaat is dat CBAM een gelijk speelveld creëert. Een gelijk speelveld betekent voor hen juist vereenvoudiging van de toegang tot de markt. Minder Europese hordes, niet méér. Ze nemen het Europa kwalijk dat deze horde zonder overleg met hen is opgeworpen.
Meer nog dan het sentiment dat Afrika zich niet gehoord voelt, is er een breed gedragen ongeloof over de naïviteit van het grensheffingsmechanisme als middel om tot een gelijk speelveld te komen. Immers, nu oude verhoudingen uit de tijd van de Koude Oorlog op lijken te leven, staan China en Rusland met open armen klaar voor Afrikaanse bedrijven die door CBAM niet langer competitief zijn in de Europese markt. Begrijpt Brussel dit werkelijk niet?
Dialoog
Wat Europa niet beseft is dat een dialoog tussen de continenten niet alleen mogelijk is, maar als instrument grote waarde heeft voor het draagvlak van een grensheffingsmechanisme. Alleen in dialoog kunnen Afrikaanse bedrijven hun zorgen kwijt en kan Europa die beantwoorden, zodat Rusland en China er niet met de geopolitieke winst vandoor kunnen. Er is nog tijd om die dialoog te starten, maar er is haast geboden.